Aentwaerps.be - alles over d'Aentwaerpse taal

Aentwaerps Nederlands

Menu

... of dobbelklikt oep iênder welk Aentwaerps woord oep deze site!

5 meêrt 2009

Weg met de ù?

Onze Antwerpse spelling maakt zoveel mogelijk gebruik van bestaande Nederlandse notaties, maar omdat het Antwerps meer klanken heeft zijn er ook vijf nieuwe notaties:
  • ae van Aentwaerpe en staerk
  • iê van biên
  • oê van groêt
  • ö van störm en löstere (korte eu)
  • ù van stùm en lùmp (korte oe)

De eerste vier notaties liggen voor de hand en scheppen geen problemen; men is er meteen mee vertrouwd. De notatie ù voor de korte oe is echter volledig nieuw, vereist veel gewenning en vormt daardoor het grootste struikelblok voor de leesbaarheid en het gebruik van onze spelling. Dat lag altijd voor de hand, maar het onderscheid tussen de korte en lange oe is in het Antwerps even belangrijk als dat tussen de korte en lange a, e, i, o en u, en dat onderscheid niet weergeven is geen optie als men op een serieuze manier Antwerps wil schrijven. Als voorbeelden vermeld ik "ik roep" en "gij roept" (lang en kort), en "soep" en "snoep" (kort en lang).

Ik heb door de jaren heen allerlei oplossingen overwogen. De beste oplossing was en is zonder twijfel de Duitse notaties overnemen (de letter u gebruiken voor de oe-klank, onze u-klank weergeven met ü, en dan de lange klinkers vormen met verdubbeling tot uu en üu). Gezien de gewenning die dit zou vereisen (twee bestaande Nederlandse notaties veranderen!) was dit echter geen realistische optie. Uiteindelijk koos ik voor de notaties ù/oe als minst slechte van de haalbare oplossingen: de vertrouwde notatie "oe" gebruiken voor de lange oe omdat ze twee letters heeft, en voor de korte oe de meest voor de hand liggende (maar nog niet gebruikte) notatie met één letter.

Ondertussen zijn we twee jaar verder, is de schrijfwijze blootgesteld aan een ruimer publiek en heb ik de reacties van vele mensen en hun pogingen om Antwerps te schrijven kunnen observeren. Hoe rationeel de notatie ù ook was en is, ik heb moeten inzien dat ik de factor gewenning nog onderschat heb en dat rationaliteit niet op kan tegen onze door de Nederlandse schrijfwijze ingebakken gewoontes. Een notatie als "kùjjen" is veel logischer en consistenter dan "koeien", maar is te radicaal anders om voor de gewone gebruiker verteerbaar te zijn.

Bovendien heb ik, door op deze site een corpus van bijna 700 Antwerpse teksten samen te stellen, geleerd dat in het Antwerps de korte oe drie keer meer voorkomt dan de lange oe. Dat is een zeer sterk argument om de vertrouwde notatie "oe" te gebruiken voor de korte oe ipv. de lange, en voor de lange oe dan een andere notatie te zoeken. Geleerd hebbende dat een volstrekt nieuwe notatie (zoals de ù) te veel gewenning vereist moest die notatie voor de lange oe echter ook op "oe" lijken, maar toch duidelijk te onderscheiden zijn.

Na maandenlang vruchteloos proberen - waarbij ik allerlei notaties toepaste op hele teksten, de ENIGE manier om notaties te testen - ben ik uiteindelijk terechtgekomen bij een notatie waarvan ik binnen de vijf minuten aanvoelde dat het de goeie was. Ik was aan het zoeken in de richting van "oee" (de notatie van het boek "Taal in stad en land - Stadsantwerps") en "oé" (een oe met klemtoon om de lange klank weer te geven) maar kon met beide niet leven - drie letters voor één klank is bizar, en "oé" lijkt te veel op oê en doet bovendien neigen tot de uitspraak [owee].

Toen ik echter het accent van de notatie oé eens op de o zette in plaats van de e, dus "óe" in plaats van "oé", klopte het plaatje opeens wel. We hebben dan nog altijd de twee letters van de vertrouwde notatie "oe", hetgeen ideaal is, maar doordat het accent nu op de eerste letter staat is de notatie visueel duidelijk verschillend van oê en krijgt men bovendien niet de indruk dat het om twee lettergrepen gaat. Als kers op de taart is het accent op de o ook logisch, daar de Antwerpse lange oe naar een Nederlandse o neigt.

Ik zet nu de voor- en nadelen van de bestaande en voorgestelde notaties op een rij, en geef daarna enkele voorbeeldteksten.

ù/oe - voordelen:
  • één letter voor korte klinker, twee letters voor de lange klinker, zoals bij alle andere klinkers
  • vertrouwde notatie oe bewaard voor de lange klinker
  • notatie ù sluit aan bij internationale notatie van de oe-klank, zonder de notatie van onze u-klank te veranderen

ù/oe - nadelen:
  • de korte oe komt drie keer meer voor dan de lange, dus de vertrouwde notatie oe wordt maar in 1/4 van de gevallen gebruikt
  • de notatie ù vereist veel gewenning - te veel
  • beide klanken kunnen overeenkomen met een "oe" in het Nederlandse equivalent. Bvb soep/snoep = korte/lange oe. Voor de korte oe moeten we in vele gevallen het vertrouwde Nederlandse woordbeeld veranderen: sùp, bùk, grùp - dit was altijd het grote nadeel, want het hele streven van deze schrijfwijze is om het vertrouwde Nederlandse woordbeeld niet te veranderen waar dat niet nodig is.
  • de korte oe gevolgd door een j-klank moet hier als "ùj" genoteerd worden. hoewel dit logischer is dan "oei" is het te radicaal anders en tast het in veel woorden het vertrouwde woordbeeld dubbel aan.

oe/óe - voordelen
  • de vertrouwde notatie "oe" wordt nu gebruikt voor de korte oe die drie keer meer voorkomt dan de lange
  • ook de lange oe oogt nu vertrouwd: "óe" spreekt men ook vanzelf als oe uit
  • het accentteken wordt nu gebruikt voor de lange oe die drie keer minder voorkomt => dus algehele daling van het aantal accenttekens in de schrijfwijze
  • het accent op de o symboliseert het feit dat de Antwerpse lange oe naar een Nederlandse o neigt

oe/óe - nadelen
  • de korte klinker oe wordt met twee letters geschreven, tegen de logica van de schrijfwijze in.
  • moet een medeklinker na deze korte oe verdubbeld worden of niet? Wanneer het Nederlandse equivalent een korte oe is zal men ernaar neigen dat niet te doen - bloeme, boeke - maar als het Nederlandse equivalent een korte o is juist wel - stoemme, sloekke. Voor de lezer is het wellicht het eenvoudigst dat we in beide gevallen aan die neiging toegeven, maar als spellingregel is dat wel heel onelegant.

Nu enkele voorbeeldteksten, allemaal van Wannes. Ik heb fragmenten uitgekozen met veel korte en lange oe's en ook oê's in. Links met de huidige notaties ù/oe, rechts met de voorgestelde notaties oe/óe.

't Is goe da' de wereld z'n elde veriêrd
un daden in bùkke verteld
zùda' ginne mens unne naam nog verliêrd
diên ùp da papier stoh' vermeld

Zù kenne we Mozes nog tamelijk goe
en Stanley en Livingstone
ik weet er nog iêne van Hitler z'n crew
de groête geliêrde Von Braun

In 't jaar 44 mijn zeveste jaar
tùng wier 'er in Dötsland beslist
da 'kik zou vergaan meh me vel en m'n aar
ùmda'k me van laend ad vergist

Al was ek nen blonte, ne pure Germaan
meh oêge vol blauwige schijn
toch was ek toevallig in Belgen ontstaan
m'n wieg stùng te vaer van de Rijn

--

't Is góe da' de wereld z'n elde veriêrd
un daden in boeke verteld
zoeda' ginne mens unne naam nog verliêrd
diên oep da papier stoh' vermeld

Zoe kenne we Mozes nog tamelijk góe
en Stanley en Livingstone
ik weet er nog iêne van Hitler z'n crew
de groête geliêrde Von Braun

In 't jaar 44 mijn zeveste jaar
toeng wier 'er in Dötsland beslist
da 'kik zou vergaan meh me vel en m'n aar
oemda'k me van laend ad vergist

Al was ek nen blonte, ne pure Germaan
meh oêge vol blauwige schijn
toch was ek tóevallig in Belgen ontstaan
m'n wieg stoeng te vaer van de Rijn

--

Mor ùp ù dak of onder ù bed
lee' de vijand ùp de loer
ed' is ne menuut ni ùpgelet
spelt 'em ù ne vuilen toer

Want alle grade van intrige
ligge grijnzend ùp de loer
a' g'ùweige lot verleië
deur de polletieken toer

--

Mor oep oe dak of onder oe bed
lee' de vijand oep de lóer
ed' is ne menuut ni oepgelet
spelt 'em oe ne vuilen tóer

Want alle grade van intrige
ligge grijnzend oep de lóer
a' g'oeweige lot verleië
deur de polletieken tóer

--

'k Wil ier zinge van degeen
diê me gin droef'ad ee' gebrocht
diên alliên mor efkes langs kwam
in m'n uis iet ee' gezocht
en et ee' gevonde

Vraagd me ni oe dat 'em iêtte
vraagd me ni wa dat 'em dee
ze gezicht zen ek vergete
en de woorde die 'em zee
zen uitgeklùnke

Was 'em jùnk of oud van jare
was 'em lùcht of was 'em zwaar
was z'n kliêderdracht verslete
alledaags of nogal raar
'k zen et vergete

'k Eb 'em ni' veul miêr gegeve
dan wa water en wa broêd
en meh weinig gùj maniere
meh ne groet ternauwernoêd
is 'em verdwene

--

'k Wil ier zinge van degeen
diê me gin dróef'ad ee' gebrocht
diên alliên mor efkes langs kwam
in m'n uis iet ee' gezocht
en et ee' gevonde

Vraagd me ni óe dat 'em iêtte
vraagd me ni wa dat 'em dee
ze gezicht zen ek vergete
en de woorde die 'em zee
zen uitgekloenke

Was 'em joenk of oud van jare
was 'em loecht of was 'em zwaar
was z'n kliêderdracht verslete
alledaags of nogal raar
'k zen et vergete

'k Eb 'em ni' veul miêr gegeve
dan wa water en wa broêd
en meh weinig goei maniere
meh ne gróet ternauwernoêd
is 'em verdwene

--

Zù ontvouw ek m'n gedachten
in berekend' armonie
ùk al oêr ek dikkels roepe
't is bewustzijnsindustrie
zjalùzie 't kon ni mankeren
ùp de maçonieke gloed
van die loge oêg vereve
BRT 7

--

Zoe ontvouw ek m'n gedachten
in berekend' armonie
oek al oêr ek dikkels róepe
't is bewustzijnsindustrie
zjaloezie 't kon ni mankeren
oep de maçonieke glóed
van die loge oêg vereve
BRT 7

--

'k zat vol meh' verfijnde visioene
prinsesse zù wit as de maan
mor ik vlùkte den blink van m'n schoene
et fiêst is ni deur kunne gaan

--

'k zat vol meh' verfijnde visióene
prinsesse zoe wit as de maan
mor ik vloekte den blink van m'n schóene
et fiêst is ni deur kunne gaan

--

Ik eb van een rivier gedroêmd nog zwarter dan de nacht
die sùms e rùstig wrak nor d'ope ziê meedroeg
da' zonder mense varderschoof
ùp en neer meh eb en vloed in eindeloêze gaenk
al twintig iêwe laenk
Ik eb van een rivier gedroêmd nog zwarter dan de nacht
die soems e roestig wrak nor d'ope ziê meedróeg
da' zonder mense varderschoof
oep en neer meh eb en vlóed in eindeloêze gaenk
al twintig iêwe laenk


Er zijn dus twee vragen:
  1. Welke notaties zijn beter, die links of die rechts?
  2. Indien we oe/óe gaan gebruiken, wat doen we dan met medeklinkerverdubbeling?


Reacties graag op het forum. Ik zal per mail ook de opinie vragen van enkele Antwerpse artiesten wier teksten op deze site staan.